Lá thư Tu học 21

 

 

Stuttgart, 1. 7. 2003

Các bạn thân mến,

Hôm nay tôi muốn được chia xẻ với các bạn bài học về "Chánh Niệm". Nếu các bạn có dịp về Làng Mai hay tham dự một Khóa tu của Làng, các bạn sẽ được làm quen với thiền đi, thiền ngồi, thiền ăn, thiền làm việc, thiền buông thư, thiền sỏi, thiền thở .... Và thực hành Thiền của Làng Mai là chúng ta thực tập sống chánh niệm trong suốt ngày chỉ trừ lúc ngủ, ở mọi nơi từ trong nhà, ngoài ngơ, trong sở làm, ngoài chợ búa và trong mọi tư thế: đi, đứng, nằm, ngồi. Như Thầy Nhất Hạnh đă nói: Chánh Niệm chính là trái tim của sự thực tập.

 

Chánh Niệm là ǵ?

 

Chánh Niệm là biết rơ ràng như thật những ǵ đang xảy ra bây giờ và ở đây trong thân tâm ḿnh và chung quanh ḿnh. Ở đây, cái biết chỉ là cái biết đơn thuần, vô ngă, không có suy tư, tính toán, phê phán hay khen chê... Như thấy cái nhà chỉ là cái nhà mà không so sánh đẹp xấu hơn cái nhà của ḿnh. Như khi nghe một tiếng chửi chỉ cần biết đó là một âm thanh thô mà không để tâm sân hận dính theo rồi vẽ vời. Như khi ăn chỉ cảm thấy vị chua ngọt của thức ăn mà tâm không chạy về quá khứ hay mơ tưởng tương lai. Như khi đi biết rơ ràng từng bước chân đi. Như Đức Phật trong Kinh Phật Tự Thuyết đă dạy ông Bàhiya: "Ông phải thực tập như sau: trong cái thấy, sẽ chỉ là cái thấy.

 

Trong cái nghe, sẽ chỉ là cái nghe. Trong cái thọ tưởng, sẽ chỉ là cái thọ tưởng. Trong cái thức tri, sẽ chỉ là cái thức tri."

 

Thực tập Chánh Niệm có lợi ǵ?

 

- Chánh Niệm giúp ta trở về với cuộc sống: Quá khứ đă qua rồi, tương lai c̣n chưa tới, cuộc sống đích thực chỉ xảy ra bây giờ và ở đây. Chánh Niệm giúp ta sống sâu sắc với giây phút hiện tại và tùy những ǵ ta gieo trồng trong hiện tại, ta sẽ nhận được những quả tương ứng trong tương lai.

 

- Chánh Niệm giúp ta tiếp xúc được với những cái đẹp trong cuộc sống: Chung quanh ta có bao nhiêu điều mầu nhiệm: như bầu trời đầy sao, như những bông hoa hé nở mùa xuân, như trận mưa đầu mùa. Được nuôi dưỡng bằng những cái đẹp của đời, chúng ta mới đủ sức lực để vượt qua được những khổ đau trong đời.

 

- Chánh Niệm giúp ta bớt dính mắc với ngoại duyên, bớt bệnh thành kiến chủ quan, v́ ta chỉ biết như thật mà không bị vọng tưởng của chính ta làm ta điên đảo.

 

- Chánh Niệm giúp ta nhận diện được những tâm hành nổi lên trong tâm: tâm từ bi, tâm tham ái hay tâm sân hận.... Chúng ta chỉ cần nhận diện, mỉm cười với chúng th́ tự động chúng biến đi hay ta biết ta phải làm ǵ.

 

- Chánh Niệm giúp ta chuyển hóa được khổ đau: Dưới ánh sáng của Chánh Niệm, ta có thể mời gọi những hạt giống đau khổ lên mà không sợ bị những đau khổ hành hạ. Ta sẽ có dịp nh́n sâu vào tự tánh của chúng, để thấy chúng cũng vô thường, vô ngă, do duyên mà sinh ra và nhờ đó vượt thoát được khổ đau.

 

Làm sao thực tập Chánh Niệm trong đời thường?

 

Thực tập Chánh Niệm th́ không dễ, v́ chúng ta đă quen để nghiệp và tập khí dẫn dắt cuộc đời ta.

 

Do đó, ta cần phải được thường xuyên nhắc nhở. Ở Làng Mai, mỗi khi nghe tiếng chuông điện thoại hay chuông đồng hồ, tất cả mọi người đều dừng mọi việc đang làm, để trở về thở ba hơi dài và sâu.

 

Đây là dịp để nhắc nhở chúng ta sống có Chánh Niệm, để cắt đứt mọi vọng tưởng trong tâm, để biết rơ ràng như thật những ǵ ta đang làm và đang có mặt chung quanh ta. Kinh nghiệm của tôi là tôi chưa thể sống Chánh Niệm suốt cả ngày được mà chỉ cố gắng dần dần tăng lên khoảng thời gian sống Chánh Niệm trong ngày: như cố đi thiền hành từ nhà đến trạm xe điện, cố ăn im lặng trong 10 phút đầu, cố lắng nghe và nhận diện những tâm hành nổi lên. Cách đây hơn tuần, tôi có t́m được software "Đồng hồ Chánh Niệm (Mindful Clock)" từ trên mạng www.mindfulnessdc.org và bây giờ hàng ngày cứ mỗi đầu giờ tôi lại được nghe tiếng chuông và thở thật hạnh phúc, thảnh thơi.

 

Hôm nay tôi muốn giới thiệu với các bạn một bài viết của thầy Minh Đức trong "Chuyện cửa Thiền" cũng liên quan đến nội dung Chánh Niệm. Tôi đă có lần về Huế và đă gặp gỡ lư thú với Thầy ở chùa Huyền Không Sơn Thượng. Các bạn về Việt Nam, nếu có dịp cũng nên thăm Thầy.

 

Châm ngôn Tây phương có câu: " Chúng ta không thể làm cho cuộc đời dài hơn nhưng chúng ta có thể làm cho mỗi ngày thêm nhiều sức sống". Thực tập Chánh Niệm là ta sẽ sống được sâu sắc từng giây từng phút, là làm tăng chất lượng cuộc sống từng ngày.

 

Thân chào,

Chân Đức Quang


 

 

Trên đường du hóa

 

(Trích)

 

Thầy Minh Đức Hai Thầy tṛ đứng đợi xe "lam" bên đường. Một người ăn xin tàn tật đi qua: áo quần tả tơi, hôi hám, ḿnh mẩy ghẻ lở; da bọc xương, mũi và miệng chỉ c̣n một, trông như con quái vật. Bất Ác rụt rè nói với Nhà Sư:

- Bạch Thầy, con thấy ghê ghê nhưng mà tội nghiệp quá. Muốn giúp người ta một cái ǵ, nhưng ..., nhưng ...

Nhà Sư hiểu:

- Con muốn cho mà sợ không c̣n tiền đi xe phải không? C̣n nghĩ về cái tiện nghi, cái an toàn cho ḿnh th́ dễ sinh ra vị kỷ , ích kỷ. Nếu con muốn cho th́ cứ đem cho rất là thanh thản. Hết tiền xe th́ chúng ta xin "quá giang" chứ có vấn đề ǵ đâu!

Lời khích lệ của Nhà Sư như một tác động mănh liệt. Chẳng c̣n lưỡng lự nữa, chú lấy số tiền ít ỏi trao tặng hết cho người ăn xin khốn khổ.

Nhà Sư cười nhẹ:

- Thấy không! Tâm con bây giờ nhẹ như một mảnh lông hồng. Ấy chính chính là hỷ tâm, là lạc tâm, là phước báu hiện tiền, nó trả quả ngay, không đợi ở đâu xa. Cái phước này tương đương với cơi trời Dục giới, hiện tại th́ có công năng làm mát mẻ và lắng dịu tâm hồn.

Bất Ác thấy ḿnh lâng lâng, thật hạnh phúc.

Nắng bắt đầu lên. Những chuyến xe qua tung bụi mù mịt. Chẳng ai cho hai người quá giang. Bất Ác lại trở nên nóng nảy:

- Giờ phải làm sao hở Thầy?

- Thầy có muốn làm sao đâu!

- Người ta không cho đi?

- Th́ ḿnh hăy đợi!

Mồ hôi đă rịn trên vầng trán hai người. Ở đó không một bóng cây. Bất Ác len lén đưa mắt nh́n: sắc mặt Nhà Sư vẫn b́nh thản, an nhiên; như có một nụ cười lặng lẽ ở trong tâm!

- Bạch Thầy - Bất Ác đă cảm thấy khô cổ - đợi hoài như thế này th́ biết đến bao giờ?

Nhà Sư giờ mới quay lại, ân cần nói:

- Bây giờ con hăy đứng thẳng, nhắm mắt lại, thư thái, buông xả. Xong rồi, con hăy bỏ tất cả chuyện hiện tại, quá khứ, tương lai. Bỏ quá khứ là bỏ tất cả các hoài niệm, bỏ những ǵ xảy ra dù chỉ cách đây một, hai phút. Bỏ hiện tại là bỏ quên chuyện nắng nôi, bụi cát, đón xe và đợi xe. Bỏ tương lai là bỏ mọi dự định đến đâu và sẽ đi đâu. Trong tâm thái như vậy, con hăy lắng nghe, nghe được ǵ hăy nói cho Thầy biết.

Bất Ác làm theo, một lúc sau, chú mở mắt ra:

- Con không thấy ǵ cả. Không nghe ǵ cả!

 

Nhà Sư thản nhiên:

 

- Phải! Nếu nhiếp tâm đúng th́ sẽ không thấy ǵ cả, không nghe ǵ cả.

Bất Ác ngạc nhiên:

- Con vẫn không hiểu.

- Có ǵ đâu mà không hiểu? Khi với tâm thái như vậy con có nóng nảy và bất an không?

- Dạ không!

- Con có lưỡng lự, băn khoăn và lo lắng ǵ chăng?

- Dạ không!

- Vậy th́ Thầy đă làm như vậy. Thầy đợi chờ mà như không đợi chờ ǵ cả. Nói cách khác, nhờ Thầy trú tâm rỗng không nên Thầy được an nhiên và tự tại. Con đợi chờ mà có cái đợi chờ trước mặt, thế là con bị tương lai tưởng vọng! Con đợi chờ mà bị chi phối bởi nóng nôi và bụi cát, thế là con bị hiện tại cuốn trôi! Do đó, con sinh ra nóng nảy, bất an và phiền năo! Thật là giản dị, thật là dễ hiểu!

Bất Ác la lên:

- Ồ! con đă hiểu!

Nhà Sư cười nhẹ:

- Vấn đề là " thấy" và " biết" chứ không phải là " hiểu". Nếu hiểu th́ con sẽ bất an trở lại.

Đúng như Nhà Sư nói, một lúc không lâu lắm, Bất Ác lại nói:

- Không biết trưa nay ḿnh sẽ dùng cơm ở đâu? Đợi cái kiểu này th́ có lẽ đến chiều tối cũng chưa chắc có xe!

Nhà Sư mỉm cười:

- Đấy, thấy không? Con có thật thấy, thật biết đâu! Con vẫn bồn chồn v́ một cái ǵ đó ở trước mặt. Con vẫn mong muốn rằng sẽ như thế này hoặc như thế kia. Con c̣n sinh ra sợ hăi v́ không biết ăn trưa ở đâu, nghỉ trưa ở đâu. Tất cả những ước vọng này đều phát sanh bởi Vô Minh và Ái Dục. Dường như có lần Thầy đă dạy các con rằng: nghệ thuật sống Đạo, sống Thiền là sống không chuẩn bị, không lưỡng lự, không chờ đợi cái ǵ hết, luôn luôn với tâm thái trong sáng, tự tại và an nhiên! Nghệ thuật ấy con đă không nắm được.

- Con có hiểu được một phần, nhưng bạch Thầy, như trong trường hợp này, nếu ḿnh cứ đứng măi nơi đây th́ làm sao đến?

- Nếu con muốn đến, cũng có đến được đâu? Vậy sao con không coi chỗ này như là chỗ đến của con? Muốn đi th́ cái đi ấy cũng là chổ đến của ḿnh? Hăy coi mục đích là " cái bây giờ". Phương tiện và cứu cánh đều đầy đủ trong sát-na hiện tại này. Nguyên nhân chính là kết quả. Vậy lúc nào, bao giờ, tâm chúng ta cũng phải an trú nơi chỗ không có thời gian, không có không gian ấy. Bao giờ và lúc nào tâm ta cũng phải tỉnh giác và chánh niệm trong cái hiện tại luôn luôn trôi chảy, mới mẻ, phong phú và sinh động này. Ôi! Chỉ có như vậy mà sao tâm con cứ đ̣i rắc rối!

Im lặng một lúc cho người đệ tử thẩm thấu ư nghĩa sâu xa, mầu nhiệm nhưng giản dị trong lời nói vừa rồi, nhà Sư chậm răi tiếp:

5 - Cuộc nhân sinh nầy thật là lắm hệ lụy và nhiều khổ đau, v́ con người cứ mong chạy đuổi, rượt đuổi, rượt t́m mục đích trước mắt. Con người luôn luôn mơ tưởng cái phía trước, không bao giờ bằng ḷng với cái bây giờ! Họ đă dùng mọi phương tiện, toan tính, mưu mô xảo quyệt, lọc lừa không từ nan cả những cách thế phi luân, vô đạo để đạt kỳ được mục đích hẳn thôi! Nhưng mục đích nào có đạt được? V́ sao? V́ tâm tham dục vốn là một hố thẳm không đáy, chẳng bao giờ lấp đầy, nên dẫu có hụt hơi kiếm t́m họ vẫn không thỏa măn, không vừa ḷng. Họ t́m kiếm nữa, khát khao nữa ... Họ chạy đuổi đến sức cùng lực kiệt, và chung cuộc, chỗ họ gặp chính là nấm mồ! Có kẻ đến tuổi già tóc trắng vẫn chưa thỏa măn được ước vọng, nhưng một sớm mai kia, Tử thần đến gơ cửa rồi mang họ ra đi, đến nơi chốn y như tội lỗi, như ác nghiệp mà họ đă bôn ba tạo tác ở trong đời ...!!

Bất Ác lắng nghe những lời, những chữ như len thấm vào tận xương tủy:

- Con đă hiểu!

- Con ạ! Chỉ có mong cầu một mục đích phía trước thôi mà thế gian này đă xảy ra muôn vạn nhân duyên chằng chịt của khổ đau như thế. Xă hội nào, tôn giáo nào, con người nào, chủ thuyết nào, triết thuyết nào cũng đẻ ra một lư tưởng, một mục đích cao cả ở phía trước mặt rồi đổ dồn mọi hành động về một lư tưởng và mục đích ấy. Và rồi chuyện ǵ xẩy ra? Đấy chính là chiến tranh, là xung đột, là đố kỵ, là ganh ghét ... xảy ra tràn lan trên thế giới. V́ sao vậy? V́ mục đích đồng nghĩa với dục vọng, đồng nghĩa với quyền lợi lẫn quyền lực. Vậy khi mà các mục đích va chạm nhau th́ đấy là bi kịch máu xương kinh khiếp nhất mà con người vừa là diễn viên, vừa là khán giả trên sân khấu cuộc đời .

Bất Ác cúi đầu:

- Con không ngờ bài học hôm nay lại sâu rộng đến thế !

- Do đó! Ngay từ bây giờ, con phải biết đợi chờ như không đợi chờ ǵ hết! Ở đâu cũng là mục đích cả, chứ đừng lầm lẫn nguy hại phương tiện và mục đích khác nhau. Có người lại bảo phương tiện hy sinh cho cứu cánh. Thật là khiếp! Thật là si mê! Thật là ác độc! Chúng ta là con Phật, phương tiện và mục đích nó hoà tan trong cái bây giờ. Ở đây cũng vậy, lên xe cũng vậy, đến chỗ nào đó cũng vậy. Nhân quả viên dung! Bờ này bờ kia viên măn! Như thế th́ những cái gọi là hỗn loạn, giật giành, nóng nảy, bất an, thống khổ làm sao tồn tại?

Ta luôn luôn sống trong giây khắc hồn nhiên, thiên thu, rỗng không và tự tại này. Con nên nhớ rằng, chỉ một khởi niệm vọng cầu là con đă góp thêm năng lực xung đột, rối loạn cho cuộc đời này rồi! Hăy nhớ lấy nghe con.

- Bạch Thầy, con sẽ khắc sâu trong tâm khảm.

Giọng Bất Ác run run chứng tỏ chú đang xúc động mănh liệt.

Nhà sư gật đầu hài ḷng:

- Ừ! Thầy cũng không hi vọng là con hoàn toàn thấy rơ. Nhưng mà con cứ nghe, tất cả rồi sẽ ẩn tiềm trong vô thức, một lúc nào đó tự con sẽ giác ngộ điều ấy.

Khoảng mười giờ trưa, Bất Ác nói:

- Bạch Thầy, con muốn đi bộ!

- Ừ, như vậy đấy! Muốn đợi, th́ cứ đợi như không đợi ǵ cả. Muốn đi th́ cứ đi như không đi ǵ cả. Con ạ! Nghệ thuật sống Đạo là đừng bao giờ phân vân giữa hai vấn đề. Đừng lưỡng lự trong việc chọn lựa, bằng cách dứt khoát chọn ngay một cái! Đừng ở núi này mà 6 trông núi kia! Đừng vừa bên này đừng vừa bên kia. Nếu lơ lửng th́ cứ là lơ lửng. Đừng bỏ chân một lúc cả hai bên mà không bước đi được. Không bước đi được là dừng lại. Dừng lại là bị đẩy lùi, là bị ch́m, là khổ đau!

Bất Ác nói:

- Xin Thầy cho ví dụ để dễ hiểu.

- Th́ đây, con muốn đợi: th́ cứ đợi! Con muốn đi: th́ cứ đi! Nếu vừa muốn đợi vừa muốn đi th́ chắc chắn tâm ta sẽ bất an.

- Thầy cho một ví dụ nữa.

- Ví như chuyện người ăn xin hồi năy! Muốn cho th́ cứ cho, không cho th́ thôi. Nếu lưỡng lự giữa hai đàng sẽ phát sanh bức rức, khó chịu ở trong ḷng.

- Con xin một ví dụ nữa.

- Bao nhiêu ví dụ cũng được cả. Như chuyện thả cá hồi sáng nhé. Muốn thả th́ ra sông thả ngay. Muốn đợi sáng cho mọi người hay, th́ hăy đợi sáng. Bởi con đă không nhất quyết, dứt khoát chọn lựa cái nào nên suốt đêm con đă trằn trọc thao thức đó, con không nhớ sao?

- Bây giờ th́ rơ ràng quá rồi, con không c̣n hoài nghi ǵ nữa.

Hai thầy tṛ Nhà Sư vừa đi vừa tṛ chuyện trên đoạn đường dài nắng đổ lửa. Nhựa đường chảy loang loáng, lỗ chỗ. Không một ngọn gió giữa bầu trời nắng nóng như thiêu người.

Cả hai, đầu trần, chân đất; một h́nh ảnh kỳ quái, lạ đời trong đôi mắt của mọi người.

- Muốn dập tắt tâm ngă mạn, con hăy coi chúng ta không là cái ǵ hết, chẳng ai thèm để ư đến chúng ta hết. Chúng ta là người ăn xin tầm thường nhất trên thế gian này! Tâm niệm được như vậy, bản ngă sẽ không có cơ hội tăng trưởng!

Bất Ác phải chịu là đúng, nhưng lát sau lại xảy ra vấn đề khác:

- Nóng quá Thầy à, chân con như muốn phỏng!

Nhà Sư vẫn thản nhiên:

- Nóng th́ phỏng chân chứ có ǵ lạ đâu con? Nó rất hợp với tự nhiên mà!

Bất Ác nói:

- Đúng th́ đúng, nhưng bây giờ phải làm sao?

- Thầy có muốn làm sao đâu?

- Nhưng nóng chân quá, con không chịu nổi!

Nhà Sư mỉm cười:

- Vậy th́ dễ dàng thôi. Một là con bỏ cuộc, đầu hàng, t́m một bóng cây mà ngồi. Hai là cứ tỉnh bơ ra đi, chấp nhận nó một cách hoàn toàn, không có điều kiện.

- Con chấp nhận nó!

-Vậy th́ cứ an tĩnh mà bước đi. Bởi sợ nóng nên nóng nó sẽ tấn công con. Nếu con trọn vẹn nh́n ngắm sự nóng ấy, mỉm cười với nó, xem nhẹ nó là nó sẽ bỏ đi. Nó sẽ hổ thẹn và bỏ đi 

Chịu đựng một lúc, Bất Ác lại la lên:

 

7 - Vẫn nóng quá Thầy à!

 

- Thầy sẽ cho con thêm khí giới mới, nghị lực mới. Hăy coi thường thân xác, khinh bỉ thân xác. Một chút nóng ở ngoài da đâu bằng lửa địa ngục. Không chịu nổi một chút nóng th́ làm sao đeo đuổi được con đường gian nan thiên vạn lư để đạt đạo quả Vô Thượng Bồ Đề, hở con?

Một chốc, Bất Ác vẫn nhăn mặt, Nhà Sư gắt:

- Không thể dừng lại được nữa. Hăy đi! Phải coi đây là cuộc chiến đấu sống c̣n. Nếu con đi qua đoạn đường này với tâm vô ngă, mát mẻ và vắng lặng là con đă kề bên Niết Bàn!

Lời khích lệ cuối cùng như một tác động tâm lư cực mạnh làm cho Bất Ác mỉm được nụ cười thản nhiên, mặc dầu ḷng bàn chân đă rát bỏng.

Đến đoạn đường hai bên đầy cỏ mọc, Bất Ác reo lên:

- Thế là con đă "gần đạt đạo".

Nhà Sư nghiêm mặt:

- Đừng tự đắc, tự măn. Làm thế nào đạt đạo được với cái bản ngă to lớn hiện giờ ở trong con?

Bất Ác le lưỡi. Họ dừng chân nơi một miếu hoang. Bất Ác xoa chân xong rồi nằm dài ra thở, mồ hôi mồ kê nhễ nhại. Nhà Sư ngồi lặng, mỉm cười tự nhủ:

- Nếu được gọi là khổ hạnh, th́ đấy là một khổ hạnh cần thiết cho những kẻ bản chất mềm yếu, thiếu nghị lực như Bất Ác. Phải tập cho nó cứng và mạnh. Phải tập cho nó có ư chí hơn, kiên định hơn, dơng lực hơn ...

Đưa mắt nh́n xóm nhà ven đường, Nhà Sư ôm bát đứng dậy. Khi ấy một người đàn ông đi ngang qua cũng vừa dừng xe lại.

- Bạch Thầy! Thầy đi đâu mà giữa đường nắng nôi như thế?

Ngước lên, thấy một người đệ tử, là một thiện nam học thức, nhiều tín tâm; Nhà Sư mỉm cười:

- À, con đấy à! Thầy đang chuẩn bị đi bát đây!

Người Phật tử dựng xe, chấp tay xá thật sâu, cười sung sướng:

- Vậy là may mắn cho con! Sắp đúng ngọ rồi, xin thỉnh Thầy về nhà con, cũng gần đây thôi, để chúng con có dịp cúng dường một bữa.

Nhà Sư im lặng nhận lời.

Bất Ác thở ra một hơi dài nhẹ nhơm !