Cây sung  (H́nh: Lê Phan)

 

                                                               Hoa Ưu Đàm

 

   Trước khi nói về hoa Ưu Đàm, tôi xin kể lại một kỹ niệm.  Lúc nhỏ tôi đi háí một thứ trái cây tuy có cái tên rất nôm na thông thường nhưng xem kỹ cũng có điểm lạ: trái sung.

 

   Một hôm tôi đi chơi với mấy đứa bạn khơang trước Tết hay sau Tết ǵ đó. Tiết trời mát mẻ, khô ráo. Chúng tôi đi chơi, dọc đường ghé lăi nhà một người quen rồi ra sau nhà hái sung ở gần mé sông. Cây sung ấy khá lớn. Thân cây cỡ bằng cây chuối nhưng cong queo. Vỏ cây xám xịt, sần sùi. Đặc biệt là tôi thấy trái sung mọc từng chùm từ trong thân cây mọc ra và phần lớn là mộc ngay gần sát dưới gốc. V́ vậy tôi và mấy đứa bạn có  thể đứng dưới đất hái  dể dàng. Trong mỗi chùm sung đều có những trái chín, h́nh tṛn, lớn bằng ngón chân cái, màu hơi đỏ bầm. Có một điểm rất lạ, đối với tôi và làm cho tôi giựt ḿnh lúc ấy là khi tôi bẻ trái sung cho nứt ra làm hai th́ có hai ba con ong nhỏ từ trong ruột bay ra. Thật lạ quá.  Tôi không hiểu tại sao trong ruột trái sung lại có những con ong sống trong đó. Tôi và mấy đứa bạn hái mấy trái khác coi th́ cũng thấy vài trái có ong bay ra như vậy. Tôi quên không nói là ruột trái sung bộng như ruột trái đu đủ . Phía trong có hàng trăm sợi xơ nhỏ như lông bàn chải. Đầu mỗi sợi xơ cong lại thành h́nh tṛn như đầu mỗi cây ghim bạc, màu hơi vàng. Thịt trái sung mềm, thơm ngọt, ăn khá vui miệng.

 

    Nhưng trái sung liên hệ ǵ với Hoa Ưu Đàm?

 

    Hoa Ưu Đàm là loại hoa quí và hiếm có. Thường được nói tới trong các kinh sách Phật Giáo. Theo tự điển Phật học của Đoàn Trung C̣n,  th́ hoa Ưu Đàm tên tiếng Phạn là Udumbara. Hoa Ưu Đàm có một tên khác nữa là hoa Linh Thụy, v́ hoa nầy chỉ nở để báo điềm lành. Như khi có một vị Chuyển Luân Thánh Vương xuất hiện nơi  thế gian.

 

    Trong sách Phật có chép khi Đức Thích Ca dẫn sanh th́ cây Ưu Đàm ờ xứ Thiên Trúc (Ấn Độ) đều trổ hoa và từ lúc Đức Phật nhập diệt trở đi, th́ người ta không thấy cây Ưu Đàm ra hoa nữa.

 

    Hoa Ưu Đàm c̣n có một tên khác nữa là Ưu Bát La. Tên tiếng Phạn là Utpala. Trong Kinh Vô Lượng Thọ có nhắc tới hoa Ưu Bát La cùng các loại hoa khác trong cỏi cực lạc của Đức Phật A Di Đà:

    Hoa Ưu Bát La

    Hao Bát Đàm Ma

    Hoa Câu Vật Đầu

    Hoa Phần Đà Lợi

Màu sắc rực rỡ, ánh sáng tươi đẹp, che trên mặt nước...

  

    Hoa Ưu Đàm quí và hiếm có như vậy cho nên cái tên hoa Ưu Đàm hay hoa Ưu Bát La đối với tôi rất là huyền bí, nên thơ làm tôi hay mơ mộng, tưởng tượng đến một cái hoa trời tuyệt đẹp, hương thơm ngào ngạt, thanh khiết. Đồng thời tôi cũng ṭ ṃ muốn biết coi cây Ưu Đàm là cây ǵ, có tên khoa học hay không, tại sao hoa Ưu Đàm chỉ nở vào những thời kỳ hết sức là hiếm hoi như vậy.

    Tôi cứ t́m kiếm măi, cho đến một hôm, may quá, t́nh cờ tôi độc trong bộ Đại Trí Độ Luận của ngài Long Thọ. Bản dịch của  E. Lamotte thấy có ghi tên khoa học tiếng Latin của hoa Ưu Đàm: Ficus Glomerata . Tôi mừng quá! Ficus! Ficus tức là cây sung! Cây Ưu Đàm là cây Ficus Glomerata, một loại sung.Tôi liền nghĩ trái sung là một thứ trái lạ. Trong ruột có nhiều xơ, bộng, nhưng con ong có thể sống trong đó. Như vậy chắc là trái sung với hoa Ưu Đàm có một sự liên hệ ǵ đây. Tôi bèn mở quyển Bách Khoa tự điển World Book xem về trái sung, th́ thấy nói rơ ràng cái mà người ta tưởng trái sung kỳ thật chỉ là một loại phát hoa. Tức là một chùm hoa do hàng trăm cái nhỏ li ti hợp lại. Bên ngoài có bao bởi một lớp thịt. Mỗi trái sung như vậy có một lổ nhỏ phía trên để cho những con ong chui vào hút mật và truyền phấn hoa từ hoa nầy tới hoa khác.

 

      Thế là hoa Ưu Đàm chính là một trái sung. Trái của cây Ficus Glomerata! Nhưng bây giờ phải t́m coi  cây Ficus Glomerata có ờ Việt Nam hay không. Muốn vậy, chỉ có cách là đi t́m bộ sách Cây Cỏ Miền Nam của Giáo Sư Phạm Hoàng Hộ đem về tham khảo. Sách của Giáo Sư Phạm Hoàng Hộ thật là hiếm. Muốn mua cũng không thấy ở đâu bán. Hiếm gần như hoa Ưu Đàm mà tôi đă tra cứu vậy. Sau cùng th́ tôi cũng mượn được để đem về đọc. Sau khi xem kỹ, tôi thất vọng. V́ tuy trong sách có nói tới 67 loại sung, mà không có cây nào tên Ficus Glomerata cả. Tai sao vậy? Có thề nào ở Việt Nam có nhiều loại sung, vậy mà không có loại nào tên Ficus Glomerata cả ! Buồn quá, một hôm tôi gọi điện thoại qua Paris đánh liều làm rộn Giáo Sư Phạm Hoàng Hộ, hỏi coi ra sao. GS Phạm Hoàng Hộ nghe tôi hỏi, vui vẻ cười cho biết là tên cây Ficus Glomerata đă được đổi ra thành một cái tên thông dụng hơn là Ficus Racemosa rồi. V́ vậy tôi không t́m được là phải. Tuy nhiên GS Phạm Hoàng Hộ khuyên tôi độc kỹ chổ nói về cây Ficus Racemosa th́ sẽ thấy cũng có ghi tên cũ là Ficus Glomerata.

 

      Nghe GS nói xong tôi thở phào, vui mừng v́ biết chắc rằng ở Việt Nam cũng có cây Ưu Đàm và tôi lại tin tưởng rằng những trái sung tôi hái lúc nhỏ thuộc loại Ưu Đàm chứ không phải thuộc một loại sung nào khác .

      Nhưng nói đến đây, th́ có một người bạn nhận xét như thế nầy:” Hoa Ưu Đàm là một loại hoa quí, thiêng liêng. Cái tên hoa Ưu Đàm nghe hay vô cùng. Nay nói nó chỉ là một trái sung nghe phàm tục quá, mất hết cả thi vị“.

      Với người bạn ấy, tôi xin trả lời như sau, quí vị xem coi có đồng ư không nghe: Đành rằng trái sung là một trái thông thường, nhưng nếu biết cách cấu tạo đặc biệt ra sao và cũng nhờ đó mà biết tại sao người ta thường lầm cho nó là một thứ trái chứ không dè nó là một thứ hoa, th́ sự hiểu biết sai ấy thiết tưởng cũng là một điều thú vị. Hơn nữa, nếu chúng ta biết hoa Ưu Đàm v́ tính chất thiêng liêng, huyền bí của nó, mà lại c̣n biết trong thực tế đó là loại hoa ǵ th́ cái biết của chúng ta mới đầy đủ về cả hai phương diện. Như thế chẳng phải là lư tưởng hơn sao? Vă lại, dù thế nào đi nữa, hoa Ưu Đàm đối với chúng ta vẫn c̣n đầy vẻ bí mật. V́ sao? V́ có ai trong chúng ta đây thấy được một hoa Ưu Đàm nở x̣e ra trên một cây Ưu Đàm đâu. Hoa Ưu Đàm, cả ngàn năm, cả vạn năm mới nở một lần, và nói là hoa Ưu Đàm chỉ nở khi có một vị Phật ra đời th́ có lẽ phải đợi đến khoảng tám triệu năm nữa khi Đức Phật Di Lạc xuất hiện mới có hoa Ưu Đàm nở. Hiện giờ chỉ có cách là chúng ta cầu xin văng sanh về cỏi cực lạc của Đức Phật A Di Đà th́ mới thấy được hoa Ưu Đàm nở trên đó. Và nếu văng sanh về cởi cực lạc, chúng ta sẽ thấy những hoa Ưu Đàm c̣n lạ kỳ, huyền diệu hơn nữa. Hoa Ưu Đàm ở cởi cực lạc rất lớn. Mỗi ngày sáu thời hoa Ưu Đàm từ trên các tường trời rơi xuống như mưa. Mỗi cái hoa đều có hàng ngàn, hàng vạn tia hào quang tỏa ra. Trong mỗi tia có một vị Phật đang ngồi ṭa sen thuyết pháp. Như vậy có phải là hoa Ưu Đàm vẫn c̣n linh diệu, nên thơ và đầy chất quyến rủ đối với chúng ta hay không?

 

BS  Huỳnh  Hữu Cữu